PSYCHOLOOG AMSTERDAM

 

ARTIKELEN

______________________________________________________________________________________________________________________

IS BURNOUT TE VERKLAREN?

Door Carla Vredeveld


Dit artikel is eerder gepubliceerd op de website van Burnout-Burnin (2006).

In dit artikel wil ik een overzicht op hoofdlijnen geven van een aantal gangbare theorieën en verklaringsmodellen rond overspannenheid en burnout. Dit is een vrij breed overzicht, maar het is niet volledig. Ik hoop wel dat dit artikel u als lezer een goed bruikbare eerste oriëntatie op dit gebied geeft. Ik zal ook wat van mijn persoonlijke voorkeuren laten blijken. In dit artikel probeer ik dit wel beperkt te houden.

Pop psychologie

Het begrip ‘burnout' heeft een speciale geschiedenis. De term is afkomstig uit de pop psychologie, die in de jaren zestig van de twintigste eeuw naar voren is gekomen.In de begintijd ging het dan vooral om een toestand van uitputting en stress als gevolg van drugsgebruik. Al na enkele jaren werd het begrip burnout verbreed, zodat het allerlei vormen van uitputting als gevolg van stress, spanningen en crisissituaties aanduidde. De term is ondertussen zo bekend geworden dat de meeste mensen wel ongeveer weten wat hiermee bedoeld wordt. Ook professionele behandelaars (h)erkennen deze term. Dit woord is nog maar enige tientallen jaren oud, maar de klachten zijn al veel langer bekend. Oudere termen die bij benadering dezelfde lading dekken zijn bijvoorbeeld overspannenheid (een heel gangbaar begrip dat iedereen wel kent), neurasthenie (een vakterm) of surmenage klachten (ook een vakterm). Deze woorden beschrijven in grote lijnen hetzelfde soort problematiek. In mijn vorige artikel heb ik beschreven waar het dan in feite om gaat.

Deze pop psychologie heeft ook een verklaring voor het ontstaan van deze klachten opgeleverd. Het is een verklaring is die nogal algemeen is, maar die wel een nieuw punt van belang toevoegt aan de oudere theorievorming. Men meent dat burnoutklachten worden veroorzaakt door het leven in situaties waarin iemand veel moeite doet om iets tot stand te brengen, zonder dat dit werkelijk resultaat heeft. Er gaat heel veel energie uit en er komt maar weinig terug daarvoor. Het kan bijvoorbeeld gaan om een relatie of een baan, of een maatschappelijk ideaal waar men veel moeite voor doet, terwijl het niet zo veel goeds voortbrengt voor de persoon zelf. Mensen raken dan opgebrand, ‘de batterij raakt leeg', enzovoorts. In het Nederlands spreekt men ook wel over ‘aan een dood paard trekken', in Amerikaans slang spreekt men wel van ‘een dood nest zogen'. Je kunt het risico op het ontstaan van burnoutklachten wellicht verminderen door situaties te zoeken die wel voldoende positieve stimulansen opleveren. Er zou een evenwicht moeten bestaan tussen de energie die iemand ergens in steekt en de positieve resultaten die het oplevert.

De term ‘overspannenheid'

Het begrip overspannenheid (of surmenage) heeft een iets andere betekenisnuance. Het gaat hierbij dan wel om de fijnere nuances, die van belang zijn voor vakdeskundigen, maar die voor het grote publiek vaak minder duidelijk zijn. Er is er te veel spanning geweest en dit heeft een te zware tol geëist van lichaam en psyche, met als gevolg dat er specifieke stoornissen en uitvalverschijnselen ontstaan zijn van tamelijk ingrijpende aard. Er is gewoon niets meer mogelijk en men moet dringend tot rust komen. Van overspannenheid herstel je niet in een weekje of twee, alsof het ‘een griepje' zou zijn. Men zit hier al snel maandenlang aan vast. Als de omstandigheden ongunstiger zijn dan kan het herstel veel langer gaan duren. Het woord ‘burnout' wordt in praktijk vaak in een wat ruimere betekenis gebruikt dan het woord overspannenheid.

Vakinhoudelijk gezien wordt overspannenheid niet tot de zware psychische stoornissen gerekend. Dat komt omdat men ziekten als schizofrenie en dergelijke pas als echt zware psychische stoornissen beschouwt. Voor de gewone burger, die er aan gewend is om psychische problemen te vergelijken met de diverse lichamelijke ziekten die men kan hebben, is overspannenheid wel een toestand die zeer ingrijpende problemen en veel leed met zich mee brengt. De meeste mensen vinden dat dan een behoorlijk zware ziekte. Het gaat inderdaad veel verder dan ‘een griepje' of kiespijn. In het medisch / psychologisch spectrum echter, waarin men gewend is om te denken over stoornissen die in vele gevallen jarenlang of zelfs levenslang bestaan en die soms ook levensgevaar kunnen opleveren, beschouwt men de overspannenheid in principe als een verhoudingsgewijs minder zware en niet (levens)gevaarlijke psychische stoornis. De situatie kan wel ernstiger en zelfs gevaarlijk worden, als de behandeling echt slecht is, bijvoorbeeld als men steeds verder opgejaagd wordt of als iemand zichzelf steeds verder forceert.

Oudere denkbeelden: neurasthenie

Klachten van dit type bestonden een eeuw geleden ook al, hoewel zij toen een andere naam kregen. Van oudsher gebruikte men de term neurasthenie. Dit is een term die de meeste gewone mensen niet kennen, maar die wel bekend is bij vakspecialisten. Er bestaat een tamelijk losse theoretische onderbouwing van dit begrip, dat in praktijk vooral dient als een verzamelnaam voor een bepaald soort samenhangende symptomen (uitputting, gevoel van zwakheid met een groot gevoel van spanning, etc).

De psychodynamische stromingen in de psychologie hebben diverse pogingen gedaan om een wat grondiger en diepgaandere verklaring te vinden voor deze ziekte. Deze verklaringen zijn interessant en belangrijk als men nader inzicht wil verwerven in de aard van de achterliggende problemen.

Opvattingen van de hedendaagse dynamische psychologie

De dynamische psychologie, die met name is voortgekomen uit de denkbeelden van Freud en Jung en hun geestverwanten, heeft enkele verschillende verklaringen voor dit type problemen. Men denkt dat de stoornis bij sommige personen vooral veroorzaakt wordt door levensproblemen, zoals ingrijpende conflicten met bepaalde personen in de omgeving, die zeer veel energie kunnen vergen en die veel negativiteit en problemen met zich mee kunnen brengen. Het kan bijvoorbeeld om vrij gewone, maar wel ingrijpende conflictsituaties gaan (bijvoorbeeld echtscheiding of ontslag) of om regelrecht traumatische ervaringen (bijvoorbeeld geweld, oorlog).

In andere gevallen gaat het om meer natuurlijke levenscrises. Het gaat dan bijvoorbeeld om levensfaseproblematiek als gevolg van belangrijke veranderingen in het leven. Dergelijke veranderingen zouden normaal gesproken niet tot burnout moeten leiden, maar in sommige gevallen zijn er extra belastende omstandigheden of de persoonlijkheid is kwetsbaar, zodat de druk toch te zwaar wordt.

In weer andere gevallen was er al een dieperliggend persoonlijkheidsprobleem, dat nog in de hand gehouden kon worden zo lang de levensomstandigheden vrij rustig en stabiel waren. Dit werd echter te moeilijk in een situatie waarin de levensomstandigheden minder stabiel werden. Er kan bijvoorbeeld sprake zijn van een neurotisch probleem. Het gaat dan om een soort problemen die verband houden met de persoonlijkheidsstructuur van de betrokken persoon. Tegelijkertijd gaat het dan niet direct om de ernstigste vormen van persoonlijkheidsstoornissen. Neurosen zijn gewoonlijk erg storende, ook invaliderende, maar niet bijzonder gevaarlijke of totaal invaliderende psychische stoornissen. In veel gevallen gaat het volgens deze psychodynamische theorieën om een ‘scheve' ontwikkeling van de persoonlijkheid. Mensen zijn bijvoorbeeld in te hoge mate losgeraakt van hun natuurlijke basis en ze hebben veel spontaniteit verloren (‘veel verdringing').

Als het specifiek om neurasthenie gaat dan zijn het mensen die gauw zenuwachtig zijn, ze voelen zich over de hele linie wat zwakjes, alles moet per se goed en liefst nog perfect gaan, ze kunnen vaak niet zo goed voor zichzelf opkomen en ze kunnen zich niet zo gemakkelijk laten gaan in welke situatie dan ook. Al gaat het dan maar om de eenvoudigste en meest onschuldige dingen, zoals eens flink onderuitzakken op vrijdagavond, of eens een bot of lullig grapje maken in gezelschap. Dat kan dan in bepaalde gevallen tot het oplopen van spanning en tot uitputting leiden.

Het valt op dat dit laatste verklaringsmodel vooral zoekt naar oorzaken die in de persoon zelf gelegen zijn, en dan vooral naar persoonlijkheidskenmerken die vaak al lange tijd bestaan en die vaak nog uit de jeugd afkomstig zijn. In veel gevallen is dat inderdaad de bron van de problemen. In de psychodynamische stromingen kent men soms in praktijk echter te weinig belang toe aan de externe invloeden, hoewel men het belang daarvan in principe wel erkent. Dit is nog een erfenis uit een tijdperk waarin het leven betrekkelijk langzaam verliep en waarin er gewoonlijk niet zo veel veranderde in de levens van volwassenen. In zo'n tijd leven we tegenwoordig niet meer.

Oorzaak of doel?

Vanuit een andere dynamische invalshoek stelt men dat burnout in een aantal gevallen niet in de eerste plaats een oorzaak, maar vooral een bepaald doel heeft in het leven van de betrokken persoon. Het komt soms voor dat deze ziekte ontstaat als mensen niet langer in overeenstemming met hun eigen werkelijke aard en hun voorkeuren leven. Men kan geleidelijk aan erg moe worden als men steeds maar tegen de eigen werkelijke persoonlijkheid in leeft. De stoornis ontstaat dan als gevolg van een poging van het organisme om een doorbraak in deze situatie te forceren. Men wordt ziek, zodat men gedwongen wordt om rust te nemen, beter over zichzelf na te denken en aan een heroriëntatie op het eigen leven te beginnen.

Deze benadering stemt inderdaad overeen met de ervaring uit de psychologische praktijk. Er zijn vrij veel cliënten die in deze tijd belangrijke dingen over zichzelf ontdekken en die besluiten om hun leven op bepaalde punten over een andere boeg te gooien. In veel gevallen zeggen deze cliënten achteraf dat ze op positieve manieren veranderd zijn als gevolg van de ziekte en dat hun nieuwe leven op bepaalde punten beter en interessanter is geworden dan het voorheen was. Dit gaat echter niet altijd op. Het kan in praktijk nogal moeilijk zijn om uit de vicieuze cirkel van problemen te komen.

Denkstijlen

In de cognitieve psychologie gebruikt men het begrip neurose liever niet. Ik vind dat een verlies, omdat dit begrip een goed bruikbare samenvatting van een bepaald type problematiek vormt. De invalshoek is echter wezenlijk anders in de cognitieve psychologie. In deze stroming is men vooral geïnteresseerd in de vraag hoe de gedachtegangen van personen met psychische problemen er uit zien, welke gevoelens hieruit voortkomen en in hoeverre dit cognitieve patroon dan stand houdt als men het eens goed tegen het licht houdt en het met de feitelijke situatie vergelijkt. In principe besteedt men niet zo veel aandacht aan het verleden, hoewel dat in praktijk toch wel regelmatig gedaan wordt. Het gaat in de cognitieve psychologie echter vooral om de huidige situatie van de cliënt. Naar mijn mening is deze benadering als methode heel nuttig en bruikbaar. De cognitieve stroming is bovendien onderzoekstechnisch gezien scherper dan de dynamische stroming. Dat kan misschien nog eens perspectieven voor de toekomst openen.

De theorievorming van cognitief psychologen kan zich echter in veel gevallen niet goed tot een wat hoger abstractieniveau verheffen. En dan mis ik de wat meer globale en intuïtieve, onderzoekstechnisch gezien minder goed operationaliseerbare, maar voor de praktijk beter bruikbare inzichten van de dynamisch psychologen. Deze theorieën hebben ook gebreken, maar er zijn tenminste een aantal ‘grotere', samenhangende theorieën met redelijk goede waarde en bruikbaarheid. De cognitieve psychologie heeft vooralsnog geen goede specifieke theorie over burnout en overspannenheid. Wel kan men dergelijke problemen vrij goed behandelen door stap voor stap eventuele onrealistische gedachtegangen en gevoelens tegen het licht te houden en ze met de feitelijke situatie van de betrokken persoon te vergelijken. Dit kan een heel zinvolle invalshoek zijn.

Burnout en capaciteiten

Tenslotte wil ik in dit artikel nog wat kritiek leveren op een conventioneel denkbeeld dat helaas rond overspannenheid en burnout bestaat. Men gaat er soms van uit dat het ontstaan van burnoutklachten er op wijst dat de persoon in kwestie beroepsmatig gezien te hoog gegrepen heeft en dat de juiste oplossing eruit bestaat dat men in de toekomst op een eenvoudiger en beperkter niveau gaat functioneren. Er zijn inderdaad gevallen waarbij dit het doorslaggevende punt is, maar deze gevallen zijn ver in de minderheid, zo leert mijn ervaring. In verreweg de meeste gevallen is er een andere reden voor het ontstaan van de overspannenheid of burnout en er zijn ook betere toekomstgerichte oplossingen mogelijk.

Burnout kan bijvoorbeeld ook goed ontstaan als gevolg van situaties waarbij juist het frustrerende karakter van de activiteiten, bijvoorbeeld wegens een gebrek aan uitdaging of wegens een gebrek aan positief resultaat, tot problemen leiden. In dat geval heb je zelfs met het tegengestelde fenomeen te maken. Het is dan een slecht idee om mensen aan te sporen om een nog beperkter leven te gaan leiden. In de theorievorming heeft men dit enige tientallen jaren geleden wel eens populair aangeduid als ‘de huisvrouwenneurose'. Het probleem komt dan specifiek voort uit een gevoel van zinloosheid en gebrek aan stimulans. Dit kan spanningsklachten opleveren. Maar ook een verkeerd gerichte ontwikkeling, die niet goed bij de persoonlijkheid past, kan een reden voor het ontstaan van deze klachten zijn. In sommige gevallen is het bijvoorbeeld beter om op een andere manier te gaan leven. Dat kan op allerlei manieren vorm krijgen. En dan zijn er ook situaties waarin de oorzaak wel hoofdzakelijk in bepaalde ervaringen uit het verleden gezocht moet worden. Het gaat dan soms om jeugdervaringen, maar dat is lang niet altijd het geval. Er bestaan bijvoorbeeld ook beroepen met een groot beroepsrisico op het ontstaan van burnout, als gevolg van bepaalde bijzonder belastende situaties waarmee men in dat beroep te maken heeft gekregen.

De praktijkervaring

Vanuit mijn praktijkervaring bij Psychologisch Centrum aan het IJ kan ik vaststellen dat er geen eenduidige verklaring bestaat voor het ontstaan van burnoutklachten of overspannenheid. De situatie verschilt van persoon tot persoon en individuele diagnostiek is dus erg belangrijk. Een breed gezichtspunt, waarin van geval tot geval nadere verklaringen mogelijk zijn, is in praktijk het meest aan te raden. Het is echter wel mogelijk om bepaalde clusters van oorzaken te onderscheiden, die zich verhoudingsgewijs vaak voordoen. Op de website van Psychologisch Centrum aan het IJ treft u ook wat meer informatie hierover, op de webpagina specialisaties.

In het bovenstaande artikel heb ik een overzicht op hoofdlijnen van een aantal verklaringsmodellen gegeven. Ik heb ook beknopt enkele persoonlijke voorkeuren genoemd. In een van de latere artikelen zal ik uitgebreider ingaan op de achtergronden en de mogelijkheden tot behandeling van de burnoutklachten.

eerste pagina


Naar de website van Psychologisch Centrum aan het IJ.